از مشاهده والدین تا تشخیص
برای شروع ارزیابی ارتوپدی کودک در مدیگارد، مشخص کنید نگرانی شما درد و لنگش است، تغییر شکل اندام یا مشکل پس از آسیب. زمان شروع، یک‌طرفه یا دوطرفه‌بودن و روند تغییر را یادداشت کنید. سن نشستن و راه‌رفتن، سابقه تولد و بیماری‌های خانوادگی هم اهمیت دارند. اگر فیلمی از راه‌رفتن معمول کودک دارید، همراه تصاویر و گزارش‌های قبلی بیاورید؛ کودک را برای تهیه فیلم مجبور به حرکت دردناک نکنید. پزشک حرکت مفاصل، قدرت، حس، طول و راستای اندام را بررسی و تصویربرداری یا آزمایش را براساس نیاز انتخاب می‌کند.
تفاوت راه‌رفتن، شکل اندام یا رشد کودک همیشه بیماری نیست، اما سن، تقارن، درد و روند تغییر اهمیت دارند. لنگش ناگهانی، تب یا ناتوانی تحمل وزن بررسی فوری می‌خواهد.
معاینه و در صورت نیاز تصویر، انتخاب پیگیری، وسیله حمایتی یا جراحی را هدایت می‌کنند. صرف نام صافی کف پا یا پای پرانتزی برای تجویز کفی و بریس کافی نیست.
چندانگشتی، انگشتان به‌هم‌چسبیده و تفاوت‌های مادرزادی دست
پلی‌داکتیلی یعنی انگشت اضافه و سینداکتیلی یعنی اتصال دو یا چند انگشت. اتصال می‌تواند فقط پوستی یا همراه استخوان، عصب و رگ مشترک باشد. از بدو تولد باید عملکرد و دیگر ناهنجاری‌های احتمالی بررسی شوند؛ بستن نخ یا بریدن انگشت اضافه در خانه خطر خونریزی و آسیب عصب دارد.
نیاز و زمان جراحی براساس انگشت درگیر، رشد و کارکرد دست تعیین می‌شود. بعضی موارد به جراح دست کودکان نیاز دارند؛ معرفی این موضوع به‌معنی تأیید انجام همه جراحی‌های دست کودکان توسط پزشکان مدیگارد نیست.
پاچنبری و متاتارسوس اداکتوس
پاچنبری معمولاً از تولد با چرخش نسبتاً ثابت پا به داخل و پایین دیده می‌شود و با یک حالت گذرای ناشی از وضعیت جنین یکسان نیست. ارزیابی در هفته‌های نخست زندگی اهمیت دارد. روش پونستی معمولاً از گچ‌گیری‌های متوالی، گاه آزادسازی محدود تاندون آشیل و سپس بریس تشکیل می‌شود؛ ادامه بریس برای کاهش عود مهم است.
در متاتارسوس اداکتوس، جلوی پا به داخل منحرف است. نوع انعطاف‌پذیر ممکن است با رشد بهتر شود، اما نوع سفت یا ماندگار باید زودتر معاینه شود. تشخیص نوع بدشکلی و زمان درمان از روی عکس به‌تنهایی قابل اتکا نیست.
دیسپلازی و دررفتگی تکاملی مفصل ران
کم‌عمقی حفره یا ناپایداری مفصل ران ممکن است بدون درد باشد. سابقه خانوادگی و وضعیت بریچ اهمیت دارند؛ نبود علامت ظاهری، مشکل را رد نمی‌کند. غربالگری با معاینه و در موارد لازم سونوگرافی در شیرخوار یا عکس در سن بالاتر انجام می‌شود.
درمان می‌تواند از بریس مناسب سن تا جااندازی و جراحی تغییر کند. قنداقی که پاها را کشیده و به هم فشرده نگه دارد مناسب نیست. تأخیر ممکن است درمان را پیچیده‌تر کند؛ برای بررسی بیشتر، راهنمای دیسپلازی مفصل ران را بخوانید.
اختلاف طول اندام و کاربرد الیزاروف
تفاوت ظاهری طول پا گاهی از کجی لگن یا محدودیت مفصل ناشی می‌شود. اندازه‌گیری بالینی و تصویربرداری ایستاده در صورت نیاز، اختلاف واقعی و برآورد آن در پایان رشد را روشن می‌کند. مشاهده، بالابر کفش، هدایت رشد، کوتاه‌سازی یا افزایش طول برای شرایط متفاوت مطرح‌اند.
الیزاروف با فیکساتور خارجی می‌تواند در موارد منتخب برای اصلاح راستا یا افزایش طول تدریجی به کار رود. درمان به مراقبت محل پین، تمرین و پیگیری منظم نیاز دارد؛ عفونت سطحی، خشکی مفصل، آسیب عصب یا رگ و دیرجوش‌خوردن از خطرات ممکن‌اند. مقدار افزایش طول و زمان درمان برای هر کودک جدا تعیین می‌شود.
زانوی پرانتزی و ضربدری؛ رشد طبیعی یا بیماری
پرانتزی‌بودن در ابتدای کودکی و سپس مقداری ضربدری‌شدن می‌تواند بخشی از رشد باشد. سن به‌تنهایی کافی نیست: عدم تقارن، درد، افزایش بدشکلی یا اختلال رشد بررسی می‌خواهند. کفش و وسیله اصلاحی برای هر تغییر طبیعی لازم نیست. در موارد بیماری، علت زمینه‌ای و فرصت باقی‌مانده رشد، درمان هدایت رشد یا استئوتومی را تعیین می‌کند.
صافی کف پا، راه‌رفتن روی پنجه و چرخش اندام
کف پای صافِ انعطاف‌پذیر و بدون درد اغلب به جراحی نیاز ندارد؛ پای سفت، دردناک یا نامتقارن باید بررسی شود. پنجه‌روی مداوم، شروع تازه یا همراه ضعف و تأخیر تکاملی به ارزیابی عصبی و عضلانی نیاز دارد. پنجه‌روی در شروع راه‌رفتن شایع است؛ تداوم آن پس از حدود دوسالگی، به‌ویژه با علائم همراه، ارزش ارزیابی دارد.
چرخش پنجه به داخل می‌تواند از جلوی پا، ساق یا ران ناشی شود. بسیاری از موارد با رشد تغییر می‌کنند؛ تمرین، کفش ویژه یا جراحی برای همه لازم نیست. تشخیص منشأ چرخش از معاینه می‌آید، نه صرفاً ظاهر کفش.
پرتس و لغزش سر استخوان ران
در پرتس، خون‌رسانی سر ران کودک دچار اختلال موقت می‌شود. لنگش یا درد ران و حتی زانو ممکن است اولین نشانه باشد. سن، دامنه حرکت و گستردگی درگیری بر انتخاب مشاهده، کاهش فشار، تمرین یا جراحی اثر دارند؛ پیگیری ممکن است چند سال ادامه یابد. راهنمای پرتس را ببینید. پرتس بیشتر در حدود ۴ تا ۱۰ سالگی دیده می‌شود؛ سن معمول، وجود بیماری در سن دیگر را رد نمی‌کند.
در نوجوان مبتلا به درد ران یا زانو و لنگش، لغزش سر ران باید در نظر باشد. با شک به این مشکل، کودک روی پا وزن نگذارد و همان روز برای ارزیابی بیمارستانی اقدام شود؛ ورزش یا دستکاری مفصل مناسب نیست. لغزش سر استخوان ران معمولاً برای تثبیت به جراحی نیاز دارد.
شکستگی و آسیب صفحه رشد
استخوان کودک هنوز رشد می‌کند و شکستگی نزدیک صفحه رشد می‌تواند بر طول یا راستای اندام اثر بگذارد. بعضی آسیب‌ها در عکس نخست واضح نیستند. درمان از آتل و گچ تا جااندازی و تثبیت جراحی متغیر است؛ بعد از جوش‌خوردن نیز گاهی پیگیری رشد لازم است. انگشت سرد یا رنگ‌پریده، بی‌حسی و درد شدید رو به افزایش پس از گچ‌گیری، ارزیابی فوری می‌خواهد. در بعضی آسیب‌ها، پیگیری رشد دست‌کم یک سال و در موارد پیچیده تا پایان رشد ادامه می‌یابد؛ برنامه به محل و نوع آسیب وابسته است.
فلج مغزی و مشکلات اسکلتی مرتبط
در فلج مغزی، کوتاهی عضله، محدودیت مفصل، تغییر راستای پا و جابه‌جایی مفصل ران ممکن است به مرور ایجاد شوند. هدف درمان براساس توان کودک، راحتی نشستن، ایستادن، راه‌رفتن و مراقبت روزانه تعیین می‌شود. پایش ران و برنامه توان‌بخشی با همکاری تیم کودکان اهمیت دارد. تزریق، بریس یا جراحی فقط برای هدف مشخص و پس از ارزیابی انتخاب می‌شود.
علائم نیازمند اقدام فوری و آمادگی مراجعه
تب همراه مفصل دردناک، ناتوانی ناگهانی تحمل وزن، درد شبانه مداوم یا توده رو به رشد را صرفاً درد رشد ننامید. برای وضعیت شدید به اورژانس مراجعه کنید. برای مراجعه عادی، روند تغییرات، داروها و تصویربرداری قبلی را همراه ببرید.
دکتر علی عالمی در گروه پزشکان مدیگارد با زمینه ارتوپدی کودکان و الیزاروف معرفی شده است. برای هر کودک، ابتدا مشخص می‌شود مشاهده و پیگیری، بریس، گچ، توان‌بخشی یا بررسی جراحی کدام‌یک با تشخیص و مرحله رشد متناسب است. نوع اقدام، پزشک مسئول و محل انجام آن پس از معاینه مشخص می‌شوند؛ عمل نیازمند بیمارستان در فضای کلینیک انجام نمی‌شود.